संस्कृत सुभाषिते : १२

श्रुत्वा सागरबन्धनं दशशिराः सर्वैर्मुखैरेकदा तूर्णं पृच्छति वार्तिकान्सचकितो भीत्वा परं संभ्रमात् | बद्धः सत्यमपांनिधिर्जलनिधिः कीलालधिस्तोयधिः पाथोधिजलधिर्पंयोधिरुदधिर्वारांनिधिर्वारिधिः || अर्थ :समुद्राला सेतू [पूल] बांधला हे ऐकून आश्चर्यचकित झालेल्या, ]घाबरलेल्या] दहा मुखे असलेल्या [रावणाने] गडबडीने हेरांना सर्वच [दहाही] तोंडानी विचारले, खरोखरीच सागराला [समुद्रवाचक दहा शब्द] बांधले काय ? प्रहेलिका वरील श्लोकामधिल समुद्राची १० नावे सांगा. न मातरि न दारेषु … Read more

संस्कृत सुभाषिते : १९

सर्वोपनिषदो गावो दोग्धा गोपालनंदनः | पार्थो वत्स: सुधीर्भोक्ता दुग्धं गीतामृतं महत् || अर्थ : सर्व उपनिषदातील [तत्त्वज्ञान]ह्याचा अर्थ गाई, श्रीकृष्ण हा दूध काढणारा, अर्जुन म्हणजे वासरू, जाणकार ह्याला [ते सारभूत तत्वज्ञान रूपी] अमृतासारखे श्रेष्ठ असे दूध म्हणजे गीतांमृत चाखायला मिळते. यदीच्छसि वशीकर्तुं जगदेकेन कर्मणा| परापवादसस्येषु चरन्तीं गां निवारय || अर्थ : जर एकाच कृत्याने जग … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २३

या पाणिग्रहलालिता सुसरला तन्वी सुवंशोद्भवा गौरी स्पर्शसुखावहा गुणवती नित्यं मनोहारिणी । सा केनापि हृता तया विरहितो गन्तुम् न शक्नोम्यहम् रे भिक्षो तव कामिनी न हि न हि प्राणप्रिया यष्टिका ॥ अर्थ : (भिक्षू म्हणतो) जिचे लग्नानंतर लाड केले आहेत, जी सरळ स्वभावाची, सडपातळ, चांगल्या घरातील, गोरी, स्पर्श सुखकारक आहे, गुणवान, जी नेहमी मन हिरावून घेते, … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २२

स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ता केशा नखा नराः । इति विज्ञाय मतिमान् स्वस्थानं न परित्यजेत् ॥ अर्थ : दात, केस, नखे आणि माणसे त्यांच्या (योग्य) जागेवरुन हलल्यास (पडल्यास) त्यांची शोभा जाते. हे जाणून विद्वान माणसाने आपली जागा सोडू नये. बहूनामप्यसाराणां समावायो हि दुर्जय: | तृणैर्निमीयते रज्जु: येन नागोऽपि बध्यते || अर्थ : जरी अगदी क्षुल्लक वस्तू … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २१

दारिद्र्य भोस्त्वं परमं विवेकि गुणाधिके पुंसि सदानुरक्तम् | विद्याविहीने गुणवर्जिते च मुहूर्तमात्रं न रतिं करोषि || अर्थ : हे दारिद्र्या, तू फार विचारी आहेस नेहमी खूप गुणी अशा माणसावर प्रेम करतोस. [त्यांच्याकडे राहून त्यांना गरीब करतोस]पण शिक्षण नसलेल्या किंवा [कोणतेही] गुण नसलेल्या [माणसांवर] क्षणभर सुद्धा प्रेम करीत नाहीस. प्रियवाक्यप्रदानेन सर्वे तुष्यन्ति प्राणिन:| तस्मात तदेव वक्तव्यं … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २०

पिण्डे पिण्डे मतिर्भिन्ना कुण्डे कुण्डे नवं पयः । जातौ जातौ नवाचाराः नवा वाणी मुखे मुखे ॥ अर्थ : प्रत्येक देहाची बुद्धी वेगळी, प्रत्येक कुण्डामधे वेगळे पाणी, प्रत्येक जातीमधे नवीन (वेगळे) आचार तर प्रत्येकाच्या मुखी वेगळी वाणी (बोली). अतिदानात् बलिर्बद्धो ह्यतिमानात् सुयोधनः । विनष्टो रावणो लौल्यादति सर्वत्र वर्जयेत् ॥ अर्थ : अतिदान केल्यामुळे बळी बांधला गेला, … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २७

अपूर्वः कोऽपि कोषोयम् विद्यते तव भारती। व्ययतो वृद्धिमायाति व्ययमायाति संचयात॥ अर्थ :हे सरस्वती, तुझ्याकडे विद्यारुपी विलक्षण खजिना आहे. ज्याचा खर्च केला असता त्या खजिन्यात वाढ होते आणि तो साठवुन ठेवल्यास त्याचा क्षय होतो. अपूर्वः कोऽपि कोपाग्निः खलस्य सज्जनस्य च। एकस्य शाम्यति स्नेहात् वर्धतेड्न्यस्य वारितः ॥ अर्थ :सज्जन आणि दुर्जन यांचा कोप रूपी अग्नी [भयंकर राग] … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २४

काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदो पिककाकयोः । वसन्तसमये प्राप्ते काकः काकः पिकः पिकः ॥ अर्थ :कावळा काळा, कोकिळ पण काळा. कावळा आणि कोकिळेत फरक काय? वसंत ‌ऋतु आल्यावर मात्र कावळा तो कावळा आणि कोकिळ तो कोकिळ. (वसंत ‌ऋतुचे कोकिळ गोड आवाजात स्वागत करतो, त्यावेळी दोघांमधील फरक लक्षात येतो). टीप :प्रथमदर्शनी सज्जन आणि दुर्जन सारखेच … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २८

वक्रतुंड महाकाय सूर्यकोटीसमप्रभ | निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्यार्थसिद्धये || अर्थ :हे मुख वक्र असणाऱ्या, शरीर विशाल असणाऱ्या, कोटी सूर्याच्याप्रमाणे तेजस्वी अशा देवा [माझी] सर्व कामे पूर्णव्हावी म्हणून [तू] सर्व संकटे नाहीशी कर. न चोरहार्यम् न च राजहार्यम् न भ्रातृभाज्यम् न च भारकारी । व्यये कृते वर्धत एव नित्यम् विद्याधनं सर्वधनप्रधानम् || अर्थ :विद्यारूपी धन … Read more

संस्कृत सुभाषिते : २६

उपदेशो हि मूर्खाणाम् प्रकोपायन शान्तये | पय: पानम् भुजङगानाम्‌ केवलं विषवर्धनम् || अर्थ :[चांगल्या] उपदेशाने सुध्दामूर्ख लोक शान्त न होता अधिकच चिडतात. याला दृष्टांत म्हणजे दूध सापाचे विष फक्त वाढवते, दुधामुळे सापामधे चांगला फरक काही होत नाही. युक्तियुक्तम् वच: ग्राह्यम् बालादपि शुकादपि| युक्तिहीनम् वच: त्याज्यं वृद्धादपि शुकादपि || अर्थ :योग्य अशा बोलण्याचा जरी ते [लहान … Read more