संस्कृत सुभाषिते : ९

अहो दुर्जनसंसर्गान्मानहानिः पदे पदे | पावको लोहासङ्गेन मुद्गरैरभिहन्यते || अर्थ : दुष्ट माणसाच्या सहवासाने पावलोपावली अपमान होतो. [लोखंड गरम करतात तेंव्हा] पावकाला [पवित्र अशा अग्नीला सुद्धा] लोखंडाच्या सहवासामुळे मोगरीचे [घण] तडाखे खावे लागतात. हीयते हि मतिस्तात हीनैः सह समागमात् | समैश्च समतामेति विशिष्टैश्च विशिष्टताम् || अर्थ : बाळा, हलक्या [किंवा कमी बुद्धी असलेल्याच्या] सहवासाने बुद्धीचा … Read more

संस्कृत सुभाषिते : ८

यौवनं धनसम्पत्तिः प्रभुत्वमविवेकिता | एकैकमप्यनर्थाय किमु यत्र चतुष्टयम् || अर्थ : तारुण्य, श्रीमंती, सत्ता आणि अविचार यापैकी एकटी गोष्ट सुद्धा अनर्थ करण्यास पुरेशी आहे तर जेथे चारही असतील तेथे अनर्थ घडेल हे काय सांगावयास पाहिजे? कॉऽतिभारः समर्थानां किं दूरं व्यवसायिनाम् । को विदेशस्तु विदुषां कः परः प्रियवादिनाम् ॥ अर्थ : खूप शिकलेल्यांना परदेशात [ राहणं … Read more

संस्कृत सुभाषिते : ७

कस्यापि कॉऽप्यतिशयोऽस्ति स तेन लोके ख्यातिं प्रयाति नहि सर्वविदस्तु सर्वे | किं केतकी फलति किं पनसः सपुष्पः किं नागवल्ल्यपि पुष्पफलैरुपेता || अर्थ : कुणाचहि एखाद्या गोष्टीत पराकोटीच कौशल्य असत आणि त्यामुळे तो प्रसिध्द होतो. माणूस सर्वज्ञानी नसतो. केवड्याला फळे लागतात काय ? [ त्याच्या पानाच्याच सुगंधाने तो प्रसिध्द होतो. ] फणसाला फुले येतात काय? आणि … Read more

संस्कृत सुभाषिते : ७

वृक्षाग्रवासी न च पक्षिराजस्त्रिनेत्रधारी न च शूलपाणिः | त्वग्वस्त्रधारी न च सिद्धयोगी जलं च बिभ्रन्न घटो न मेघः || अर्थ : झाडाच्या शेंड्यावर राहतो पण पक्षिश्रेष्ठ नाही. तीन डोळे आहेत पण शंकर नाही. वल्कलं परिधान केली आहेत पण तापसी नाही. पाणी बाळगतो पण घडा किंवा ढग नाही. असा कोण ते ओळखा? प्रहेलिका अस्ति ग्रीवा शिरो … Read more

संस्कृत सुभाषिते : १७

त्यजेदेकं कुलस्यार्थे ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् । ग्रामं जनपदस्यार्थे ह्यात्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ अर्थ : कुटुंबाच्या भल्यासाठी एकाचा त्याग करावा (बळी द्यावा), गावासाठी एका घराचा त्याग करावा, शहरासाठी गावाचा त्याग करावा तर स्वतःसाठी पृथ्वीचा त्याग करावा. अर्थनाशं मनस्तापं गृहे दुश्चरितानि च । वञ्चनं चापमानं च मतिमान्न प्रकाशयेत् ॥ अर्थ : पैशाचा ह्रास, मनाला झालेला त्रास आणि … Read more

संस्कृत सुभाषिते : १२

श्रुत्वा सागरबन्धनं दशशिराः सर्वैर्मुखैरेकदा तूर्णं पृच्छति वार्तिकान्सचकितो भीत्वा परं संभ्रमात् | बद्धः सत्यमपांनिधिर्जलनिधिः कीलालधिस्तोयधिः पाथोधिजलधिर्पंयोधिरुदधिर्वारांनिधिर्वारिधिः || अर्थ :समुद्राला सेतू [पूल] बांधला हे ऐकून आश्चर्यचकित झालेल्या, ]घाबरलेल्या] दहा मुखे असलेल्या [रावणाने] गडबडीने हेरांना सर्वच [दहाही] तोंडानी विचारले, खरोखरीच सागराला [समुद्रवाचक दहा शब्द] बांधले काय ? प्रहेलिका वरील श्लोकामधिल समुद्राची १० नावे सांगा. न मातरि न दारेषु … Read more

संस्कृत सुभाषिते : १८

अपेक्षन्ते न च स्नेहं न पात्रं न दशान्तरम् | सदा लोकहिते युक्ताः रत्नदीपा इवोत्तमाः || अर्थ : ज्याप्रमाणे रत्न रूपी दिवे स्नेहाची [तेलाची] पात्राची [समई वगैरे वस्तूंची] दशेची [वातीची] अपेक्षा न करता नेहमी प्रकाश पाडण्यात मग्न असतात, त्याप्रमाणे श्रेष्ठ लोक स्नेहाची [त्यांना प्रेम दिल पाहिजे अशी, ज्याला द्यायचं तो] पात्र [लायक] पाहिजे किंवा [वाईट] दशेतला … Read more

संस्कृत सुभाषिते : १६

अङ्गं गलितं पलितं मुण्डं दशनविहीनं जातं तुण्डम्| वृद्धो याति गृहीत्वा दण्डं तदपि न मुञ्चत्याशा पिण्डम् || अर्थ : शरीर थकले आहे. डोके पांढरे झाले आहे. तोंडात दात नाहीत. म्हातारा काठी घेऊन जात आहे. [इतके म्हातारपण आले तरीहि] हाव माणसाला सोडत नाही. हा श्लोक शंकराचार्यांचा आहे तैलाद्रक्षेत् जलाद्रक्षेत् रक्षेत् शिथिलबंधनात् । मूर्खहस्ते न दातव्यमेवं वदति पुस्तकम् … Read more

संस्कृत सुभाषिते : १५

सर्पाः पिबन्ति पवनं न च दुर्बलास्ते शुष्कैस्तृणैर्वनगजा बलिनो भवन्ति | कन्दैः फलैर्मुनिवराः क्षपयन्ति कालं संतोष एव पुरुषस्य परं निधानम् || अर्थ : साप हवा खाऊन राहतात पण ते अशक्त नसतात, वाळलेली पाने खाऊन रानटी हत्ती ताकदवान होतात, थोर ऋषी कंदमुळे खाऊन दिवस काढतात समाधान हाच माणसाचा मोठा खजिना आहे. विधे पिधेहि शीतांशुं यावन्नायाति मे प्रियः … Read more

संस्कृत सुभाषिते : १४

अञ्जलिस्थानि पुष्पाणि वासयन्ति करद्वयम् | अहो सुमनसां प्रीतिर्वामदक्षिणयोः समा | अर्थ : ओंजळीतील फुले दोन्ही हातांना सुगंधित करतात. वा ! वा! सुमनाचे [ फुलांसारखे, सुंदर अन्तःकरण असणार्‍याचे ] प्रेम हे डाव्या उजव्या हातावर [फुलांच्या संदर्भात हात, सज्जनाच्या बाबतीत क्षुद्र व सामर्थ्यवान] सारखेच असते. पायाद्वो जमदग्निवंशतिलकॉ वीरव्रतालंकृतो रामो नाम मुनीश्वरो नृपवधे भास्वत्कुठारायुधः | येनाशेषहताहिताङ्गरुधिरैः सन्तर्पिताः पूर्वजा … Read more